International
Turkic
Eurasia
Foundation
Tatar Mirasıbız
 
Tatar Latin Belän Tatar Kirill Älifbaların Çağıştıru
Comparison of Tatar Latin and Tatar Cyrillic Alphabets

Tatar Kirill älifbasın belgän, läkin Tatar Latin älifbası turında citärlek mäğlümatı bulmağan ukuçιlar öçen, Tatar Latin belän Tatar Kirill älifbaların çağıştırabız.

Cädwäl 1 dä kürsätelgän räweştä Kirill älifbası härefläreneñ kübesen turıdan-turı Latin älifbasına küçerep bula.

Cädwäl 1: Latin älifbasına turıdan-turı küçä torgan Kirill härefläre.

 

A comparison of Tatar Latin and Tatar Cyrillic alphabets is presented for the benefit of the readers with Cyrillic background and not adequately informed about Tatar Latin alphabet.

Most Cyrillic letters can be directly transliterated into Latin as shown on Table 1.

Table 1: Tatar Cyrillic letters directly transliterated into Latin graphic.

Kirill (Cyrillic) → Latin (Latin)
Misal – Example
Kirill (Cyrillic) → Latin (Latin)
Misal – Example
Kirill  – Cyrillic
Latin – Latin
Kirill  – Cyrillic
Latin – Latin
A → A алма alma O → O орчык orçık
Ә → Ä әтәч ätäç Ө → Ö өрәк öräk
Б → B балык balık П → P поши poşı
Д → D дөя döyä Р → R рәхәт rähät
Ж → J жираф jifaf С → S суган suğan
Җ → C җимлек cimlek Т → T тарак tarak
З → Z зөбәрҗәт zöbärcät У → U урак urak
И → İ имезлек imezlek Ү → Ü үрдәк ürdäk
Й → Y йозак yozak Ф → F фил fil
К → K кишер kişer Х, Һ → H халат, һәйкәл halat, häykäl
Л → L лаек layık Ч → Ç чия çiyä
М → M маймыл maymıl Ш → Ş шәһәр şähär
Н → N нарат narat Ы → I ылыс ılıs
Ң → Ñ яңак yañak Э → E эт et
Sañgıraw Tartık

Sañgıraw Tartık “K” härefe kalın suzık awazı belän ― kalın, neçkä suzık awazı belän ― neçkä işetelä. Bu kağıydägä çit tellärdän alınğan süzlär genä turı kilmi. Şul räweştä Amerikan Kaliforniya Tatar Latin älifbasında ber genä “K” härefe kullanıla. Şulay uk, Tatar Kirill älifbasındağı “Х” häm “Һ” härefläre urınına ber genä “H” härefe kullanıla.

 
Unvoiced Consonants

Unvoiced consonant “K” sounds hard when vowels are hard and soft when vowels are soft. Few exceptions to this rule are borrowed words. Therefore, for simplicity only a single letter “K” is used in the Latin version of the American Tatar alphabet. Similarly, only letter “H” is used to replace letters “Х” and “Һ” in Tatar Cyrillic alphabet.

Kaysı Tatar süzlären Latin härefläre belän yazğanda ber Kirill tartık urnına ike ayırı Latin härefen kullanırğa kiräk bula. Bu tartıklar Cädwäl 2 dä kürsätelä.

 

However, some consonants in the Tatar Cyrillic alphabet have to be replaced by two different letters in Latin alphabet to ensure correct pronunciation of Tatar words. These consonants are shown on Table 2.

 
Cädwäl 2: Ber Kirill tartık urnına ike ayırı Latin härefen kullanu.   Table 2: Cyrillic Tatar consonants replaced by two letters in Latin alphabet.

Kirill (Cyrillic) → Latin (Latin)
Misal – Example
Añlatma – Explanation
Kirill  – Cyrillic
Latin – Latin
Г →  Ğ

G
гомер
 
гөмбә
ğomer
 
gömbä
Neçkä häm kalιn awaznıñ dörest äyteleşe. To pronounce soft and hard sounds correctly.
B → W

V
вакыт
 
ваза
wakıt
 
vaza
“W” härefe Tatar süzlären dörest  äytergä mömkinlek birä. Çit tellärdän alιngan kaysι süzlärgä “V” härefe turι kilä. The letter “W” allows correct pronunciation of a Tatar word. The letter “V” is used for some borrowed words.
Ц → TS

S
цирк
 
Франция
tsirk
 
Fransiya
Rus härefe. Alιnma süzlärdä genä kullanιla. Russian letter. It is used in borrowed words only.
Kalın häm Neçkä İke Awazlı Suzıklar

Kaysı Kirill suzıkları, “Ё“, “Е“, “Ю“ häm “Я“, fonetik räweştä ike awızdan tora. Bu suzıklar Tatar Latin Älifbasında ike häref belän belderelä. Tatar teleneñ “sinharmonizm” kağιydäläre, çit tellärdän alınğan süzlärdän tış, härber Tatar süzeneñ böten suzık awazlarınıñ yä kalın yä neçkä buluwın taläp itä. Bu kağιydägä kürä, kaysı häreflärne ike törle yazırğa mömkin.

 
Hard and Soft Vowels

Some Cyrillic vowels, such as “Ё“, “Е“, “Ю“ and “Я“, are phonetically two sounds. In Tatar Latin alphabet, these vowels are transcribed by two letters. The Tatar language rule of “sinharmonizm” states that all vowels in a word, except for borrowed words, should be either hard or soft. In order to follow this rule, these letters are written in two ways.

Rus härefe “Ё“ Kirill Älifbasιnda yazιlğan alιnma süzlärdä genä kullanιla. Latin Tatar Älifbasιnda bu häref ciñel genä Tatar Latin häreflärenä alιşιna.

 

Letter “Ё” is Russian letter. It is used only in the borrowed words that came to the Tatar language from Russian. It can be easily replaced by existing Tatar Latin letters.

Cädwäl 3: Tatar Latin älifbasındagı kalın häm neçkä suzıklar.   Table 3: Hard and soft vowels in Tatar Latin alphabet.

Kirill (Cyrillic) → Latin (Latin)
Misal – Example
Kirill (Cyrillic) → Latin (Latin)
Misal – Example
Kirill  – Cyrillic
Latin – Latin
Kirill  – Cyrillic
Latin – Latin
Е → YI

YE, E
елан
 
егет
yılan
 
yeget
Ю → YU

юлдаш
 
юкә
yuldaş
 
yükä
Ё → YO O

YÖ, Ö
жонглёр
 
режиссёр
jonglyor
 
rejissör
Я → YA

ялкын
 
яшел
yalkın
 
yäşel

İğtibar:

Tatar Kirill älifbasι belän yazιlğan Tatar süzlärendä “e” härefe tartιktan soñ kilsä, ul Kirill älifbasιnιñ “э” härefenä turι kilä. Mäsälän, к[э]ш[э] - keşe häm яш[э]л – yäşel.

  Note:

When Tatar Cyrillic letter “e" comes after a consonant in Tatar words, it is compatible with the letter “э” in Tatar Cyrillic alphabet. For example, к[э]ш[э] – keşe and яш[э]л - yäşel.

İke Suzık Awaznıñ Yänäşä kilüwe

İske Tatar-Ğaräp älifbasından Latin älifabasına küçü ciñel genä bulsada, Latin älifbasından Kirillga küçü Tatar telendäge kağιydälärneñ bozιluwına säbäp bula. Bu kitapta kullanılğan Tatar älifbası häm süzlär imlası Tatar telendäge kağιydälärgä sadıyk kalırğa tırışa.

 
Two Adjacent Vowels

Transition from the Arabic to Latin alphabet was relatively seamless while transition from Latin to Cyrillic alphabet led to the breaking of Tatar linguistic rules. The Tatar alphabet and the spelling of the words used in this book attempts to adhere to the Tatar linguistic rule.

Tatar telendä ike suzık awaz yänäşä kilmi. Moña iskärmä: Urıs tele arkılı Tatar telenä kergän çit tel süzläre. Mäsälän: "tualet" häm "intellektual."

 

Two vowels cannot be next to each other in the Tatar language. The exception to the rule is borrowed words that came to the Tatar language through Russian such as "tualet" and "intellektual."

Cädwäl 3 tä kürsätelgän süzlär tışında, Tatar Kirill älifbasında kullanılğan ike yänäşä suzık awazlarnı ike tärtiptä tözätep bula.

 

In addition to the illustration on table 3, there are two other cases when double vowels seen in Cyrillic Tatar alphabet can be corrected in the following two formats.

  1. Tatar Kirill alifbasındagı "ay" häm "әү" Latin alifbasında "aw" häm "äw" bula, mäsälän: "үлчәү" → "ülçäw," "борау" → "boraw."
  2.  

  3. Başka misallar: ike tawışlı "ya," "үә," "уу," "уы," häm "юы," aralarına "w" härefen kertep öç tawışlı (triphthongs) bula:"ya" → "uwa", "үә" → "üwä", "уу" → "uwu," "уы" → "uwı." Bu kağıydäneñ куак ürnäkläre: "борау" → "kuwak," "шуу" → "şuwu," häm "юыну" → "yuwınu."

 

  1. "ay" and "әү" in Cyrillic Tatar alphabet become "aw" and "äw" in Latin alphabet, as in the case of "үлчәү" → "ülçäw," "борау" → "boraw."
  2.  

  3. Other Cyrillic letter combinations, such as diphthongs "ya," "үә," "уу," "уы," and "юы," become triphthongs with "w" in-between "ya" → "uwa", "үә" → "üwä", "уу" → "uwu," "уы" → "uwı." Following examples illustrate this rule: "борау" → "kuwak," "шуу" → "şuwu," and "юыну" → "yuwınu."